Overweging zondag 29 januari 2012. Protestantse gemeente de Fontein.

Marcus 1: 21- 28

Wat er vandaag in het Bijbelverhaal van Marcus gebeurd is niet onbelangrijk. Want het gaat over onze manieren van geloven. Het gaat over ons mens-zijn. Marcus zet vandaag de toon van zijn evangelie. Hij benoemt de thema’s waar het in zijn boek verder over zal gaan. Hij laat hier voor het eerst iets zien van de confrontaties die er gaan plaatsvinden tussen Jezus en de Schriftgeleerden. Overigens is het bij dat laatste wel goed om te weten dat Marcus soms wel erg kort door de bocht gaat. Niet alle Schriftgeleerden zijn zo halsstarrig als Marcus ze zal neerzetten. Het gaat over het leven en het leergezag. Het gaat over de plaats van geloven in ons leven. En de strijd daarmee. Het gaat over onmacht en bezetenheid.

Dit alles situeert Marcus in het heidense Kafarnaüm, een klein onooglijk vissersplaatsje. Met een klein synagoge, waar een kleine joodse gemeenschap bij elkaar komt. En daar in de synagoge laat Marcus het gebeuren. En dat is niet toevallig. Het is een teken dat datgene wat er staat te gebeuren betrekking heeft op de synagoge zelf. Op dat wat er in de synagoge gebeurt, maar ook op de gemeenschap erom heen. En de synagoge staat vandaag symbool voor onze gemeenschap, waar wij deel van uit maken.

En wat het eerste opvalt natuurlijk en er ook het meest in het oog springt, is die mens die de liturgie verstoort. Een mens in een onreine geest, staat er letterlijk. Er is snel de neiging om mensen die de liturgie verstoren terecht te wijzen en ze zo snel mogelijk buiten de deur te zetten. Het doet inbreuk op ons gevoel van veiligheid als de liturgie verstoord wordt. De liturgie moet toch onverstoorbaar doorgaan. Maar de vraag is of dat zo is. Soms kan er legitieme reden zijn om de liturgie te verstoren. Als de liturgie niet meer buiten de synagoge komt, als die alleen maar gemaakt wordt om binnen de muren te beleven, dan moeten de muren van de synagoge worden gesloopt en dus de liturgie worden verstoord.

Zou Marcus dat ook zo ervaren hebben en geeft hij dat weer in dat beeld van die mens in een onreine geest?

In die mooie, vrome, ingetogen, overijverige synagoge waart die onreine geest rond, volgens Marcus. Maar wat is dan die onreine geest? Het is niet de dorpsgek, die daar meent de liturgie te moeten verstoren. Het is niet een binnengeslopen verkapte vorm van heidendom. Die onreine geest is het  leefklimaat om die mens heen. Een klimaat dat benauwd en gevangen houdt. Zoals de muren van die synagoge om hem heen waren. De mens zelf is niet kwaadaardig. Hij is eerder slachtoffer van de praktijk van de synagoge. Een praktijk van reinheid, van vastgeroeste godsbeelden, van onverstoorbare liturgie los gezongen van de wereld en het beleven van mensen. Het is een geest die weigert te vertrouwen op God. Een Geest die de roep tot een gesprek met de wereld niet accepteert. Het is een geest die nee zegt, waar God ja zegt.

Het is een nieuwe leer die de mensen in de synagoge blijkbaar shockeert.  Hoe die er ook uitziet, want dat verteld Macus ons niet. Maar het oude heeft blijkbaar afgedaan, het nieuwe is er voor in de plaats gekomen. Maar laten we wel oppassen. Een geloofsleer heeft altijd iets gevaarlijks. Of het nu gaat om een joodse leer of een christelijke leer of welke leer dan ook. Geloof begint ook nooit met een leer. Een leer maakt er soms zelfs een einde aan. Geloof begint ermee, net als bij Mozes, dat het braambos van je leven gaat branden. Dat je het vuur kunt verdragen en in jezelf toelaten. Geloof begint met mensen op je weg die ogen geven om te zien, oren om te horen. Geloof krijg je altijd van iemand, het overkomt je, net als de liefde, het tintelt, het leeft. Geloven is niet zeker weten. Geloven is twijfelen, vragen, zoeken. Tastend door het leven gaan. Soms door angst bevangen zijn, maar ook weer vol van vreugde worden. Geloven is niet een vast beeld hebben van God, want inderdaad, dat is een leer! Een dogma! En dan wordt het tot een formule gemaakt, stolt het en gaat het leven eruit.

Zwijg, zegt Jezus!

Jezus legt de oude dogma’s, die als een onreine geest door onze synagogen waren, het zwijgen op. Omdat we in de wereld moeten staan, omdat we het gesprek met de wereld moeten aangaan, omdat de wereld God iedere dag anders maakt. Jezus gaat over de grenzen van de synagoge heen. Sterker nog hij haalt de muren van de synagoge naar beneden. Hij verstoort de liturgie. En dat shockeert! Het leidt zelfs bijna tot ruzie in de synagoge. Want daar gaan we met alles wat we geleerd hebben, met onze godsdienst, met onze vaste overtuigingen, met onze vaste beelden, met onze loyaliteit en emoties.

Jezus brengt het geloof terug in ons dagelijks leven. Buiten de muren van de synagoge, daar moet het gebeuren. Daar dienen zich de vragen aan rond bezetenheid en onmacht. Daar liggen de valkuilen van de liefde op de loer. Daar wordt onze dienstbaarheid op de proef gesteld. Daar strijden onze emoties rond verlaten worden en gevangen zitten om voorrang. Daar strijden hart en hoofd met elkaar.

Maar ik heb niet het idee dat Jezus daarmee de synagoge definitief de rug toekeert. Hij breekt niet met zijn kerk. Hij weet heel goed: er is geen liturgie zonder de wereld, maar er is ook geen wereld zonder liturgie, in welke vorm dan ook. Liturgie is het moment waarin we ons bezinnen. Door stilte, door gebed, een lied en het lezen van de geschriften. En dat heeft ieder mens op zijn tijd nodig. Als we dat niet doen worden we activisten, die het heil alleen in de wereld zoeken. Maar als we erin blijven hangen worden we vrome, ongetwijfeld godvrezende mensen, die de wereld aan haar lot overlaten en die onze eigen reinheid het belangrijkste vinden. Reinheid die ons heeft ingekapseld, ons gevangen en bezet houdt.

Jezus verwerpt niet de synagoge, maar de geest die daarin rondwaart. Daarom breekt hij niet met haar, maar hij geneest haar. Hij geeft haar een nieuw leven. Een nieuwe identiteit. En daarmee het geloof een nieuwe impuls, bevrijd van de oude leer, van dogma. Waarmee hij de mensen in de synagoge en ook ons, opnieuw in de vrijheid zet.  Amen.